Wat is mantelzorg?

MANTELZORG is … 

de extra zorg of ondersteuning die meer dan occasioneel, tijdelijk of langdurig, aan een persoon met  fysieke, psychische of sociale noden verleend wordt door één of meerdere personen uit de directe omgeving. De zorgverlening vloeit voort uit een sociale relatie en gebeurt buiten het kader van een beroepsactiviteit of van georganiseerd vrijwilligerswerk (Kennispunt Mantelzorg, 2014). 

  • Extra zorg: Dit is alle zorg buiten de normale, gebruikelijke of gangbare zorg die men in die sociale relatie zou verwachten.
  • Zorgontvanger: Er zijn drie categorieën zorgontvangers:
    • Personen met een beperking: blijvende beperkingen ten gevolge van een ongeval, een ontwikkelingsstoornis, een erfelijke aandoening …;
    • Geneeslijke lichamelijke of psychische aandoeningen: tijdelijke zorg is nodig (tijdens de herstelperiode);
    • Chronische lichamelijke of psychische aandoeningen: langzaam of acuut begin.
  • Sociale relatie: (groot)ouder, (klein)kind, buur, vriend, broer/zus, neef/nicht, ander familielid, kennis, …

"Mijn moeder is 89 jaar en dementerend. Voorlopig woont ze nog alleen thuis. Ik werk deeltijds en help elke dag nog enkele uren in het huishouden van mama. Sofie, de thuisverpleegkundige komt tweemaal per dag. Op die manier is het voor mij ook haalbaar. Mijn moeder en ik hebben samen veel plezier. Toch is het niet altijd even gemakkelijk... Ben ik mantelzorger? Ja!" - Luc, 59 jaar

"Mijn buurman is 78 jaar en krijgt het steeds moeilijker om zelfstandig te wonen. Ik doe wekelijks zijn boodschappen en  als ik kook, maak af en toe wat extra voor hem, om op te warmen. Voor mij neemt het maar enkele uren per week in beslag, maar ik weet dat het voor hem veel betekent. Ben ik mantelzorger? Ja!" - Sofie, 34 jaar

"Negen jaar geleden werd mijn dochter geboren. Enkele jaren geleden kreeg zij de diagnose 'autismespectrumstoornis'. Op school loopt niet alles even vlot. Ik probeer er dan ook zoveel mogelijk voor te zorgen dat zij zo goed mogelijk bijblijft. Daar kruipt uiteraard veel tijd in, maar ik wil een zo goed mogelijke toekomst voor mijn dochter. Ben ik mantelzorger? Ja!" - Peter, 38 jaar

"Mijn man werd enkele jaren geleden getroffen door een hersenbloeding. Sindsdien is hij halfzijdig verlamd en zit hij in een rolstoel. Hij heeft veel opnieuw moeten leren: eten, praten... Ons leven is sindsdien enorm veranderd. We hielden van reizen, wat nu heel moeilijk geworden is. Toch genieten we samen nog van veel kleine mooie momenten: bezoekjes van de kleinkinderen, een wandeling in het park... We maken er het beste van. Ben ik mantelzorger? Ja!" - Martine, 65 jaar

"Mijn vrouw liep na de bevalling van Marthe, onze dochter, niet op een roze wolk, maar viel in een diepe put. Ze was erg somber, huilde vaak, had weinig fut en energie. De diagnose: postnatale depressie. Ineens had ik niet enkel mijn dochtertje, maar ook mijn vrouw, om voor te zorgen. Ondertussen is ze aan de beterhand. Ben ik mantelzorger? Ja!" - Tim, 29 jaar.

Bovenstaande citaten illustreren enkele mantelzorgsituaties. Mantelzorgers nemen de zorg voor een hulpbehoevende partner, ouder, kind of ander familielid, vriend of kennis op. Ze rollen bovendien in de mantelzorgsituatie voor ze het goed en wel beseffen. Mantelzorgers zijn geen professionele hulpverleners, maar zorgen voor de zorgbehoevende vanuit de persoonlijke relatie die ze met hen hebben.    

Belangrijk hierbij is dat er in deze definitie geen tijdscriterium in duur van de zorg wordt gesteld, wel een richtinggevende maatstaf inzake intensiteit (i.e. de term ‘regelmatig’/’meer dan occasioneel’, hetgeen echter zeer subjectief en mede volgens de eigen wensen/noden van de zorgontvanger én rekening houdend met de eigen draagkracht in te vullen valt). Daarnaast gaat mantelzorg om de ‘extra zorg’ buiten de normale, gebruikelijke of gangbare zorg in een sociale relatie. Een mantelzorger neemt taken op die de hulpbehoevende zelf niet (langer) kan doen. In die zin kan iemand ook mantelzorger zijn voor een hulpbehoevende persoon die in een residentiële zorgsetting (woonzorgcentrum, voorziening voor personen met een mentale beperking...) is opgenomen. De inhoud van de opgenomen zorgtaken verschilt dan uiteraard met de zorg in een thuissituatie, maar dit heeft geen impact op het erkennen van deze zorg als ‘mantelzorg’. Belangrijk bij het identificeren van mantelzorgtaken is om de blik zo open mogelijk te houden en zich hierbij niet te beperken tot de zorg die rechtstreeks in relatie tot de hulpbehoevende persoon wordt gegeven. Bij de zorg voor een zieke partner komt bijvoorbeeld ook het opnemen van de vroegere rol van de partner en dus ook alle taken die met die rol gepaard gaan, zoals bijvoorbeeld huishoudelijke taken, zorg voor de kinderen, … Wanneer het gaat om de zorg voor een kind met een beperking, gaat mantelzorg over alle zorg die buiten de gangbare zorg valt voor een kind van dezelfde leeftijd zonder speciale noden.

Verder is het belangrijk om mantelzorg en zorg in het kader van vrijwilligerswerk ten opzichte van elkaar een plaats te geven. Onderstaande tabel vat het verschil tussen beide vormen van zorg kernachtig samen.

Mantelzorg Vrijwillige zorg
Vrije keuze, maar met morele plicht Vrije keuze
Het overkomt je Het is een bewuste keuze
Ongeorganiseerd Georganiseerd
Doorlopend in tijd Afgebakend in tijd
Ongedifferentieerd, je doet verschillende taken Je bepaalt zelf de aard van het werk
Het wordt als vanzelfsprekend beschouwd Je krijgt er vaak veel waardering voor
Zorgt voor minder sociale contacten Draagt bij tot sociale contacten
Geen feedback Coördinatie, deskundigheidsbevordering

Risico op overbelasting

Geen risico op overbelsting of isolement, maar net mogelijkheid tot verruiming van sociale contacten

Tabel: Mantelzorg versus vrijwillige zorg (van Lier, Scherpenzeel, & Storms, 2010)


Meer lezen over mantelzorg? Neem een kijkje op www.kennispuntmantelzorg.be of op de website van één van de zes erkende mantelzorgverenigingen (zie 'Nuttige info').


[Terug]